آن ] گويد : قلقند هم نوعى است از انواع زاگ ، به لون سبز باشد و اصل اين هر دو قلقنت 18 است ؛ طريق [ تهيهء ] آنها آن است كه زاگ را در آب اندازند و بگذارند تا [ محلول ] صاف شود . آن‌گاه مقدارى روسختج 19 درو فكنند و بگذارند تا لون آب زاگ به واسطهء او سبز شود و صاف گردد به تدريج ؛ چون او را خشك كنند قلقند شود . اين نوع از قلقند چون روزگار يابد لون او سپيد شود به شبه سفال بيضهء مرغ 20 . چون به اين صفت شود به مرور ايام ، او را « قلقديس » گويند . پولس گويد : قلقديس آن است كه در زمين قبرس از معادن پديد آيد و منجمد شود ؛ چون روزگارى بر او بگذرد ، قلقطار شود . گفته‌اند يكى از خواص قلقديس آن است كه چون به جرم آهن رسد ، لون آهن به مجاورت او سرخ شود 21 و اين نوع نيكوتر باشد ميان ديگر [ انواع ] . قلقطار كم از اوست در منفعت ، چون باران به او رسد ، بگدازد و متلاشى شود ؛ او را كفشگران به كار برند 22 . ( 1 ) . نقل عربى نام‌هاى يونانى زاج‌هاى سبز ، سفيد و زرد ؛ نك . شمارهء 480 ، يادداشت‌هاى 8 ، 10 ، 11 ، 12 . ( 2 ) . علم اكسير - يكى از نام‌هاى كيمياگرى ؛ Lane ، 2612 ؛ كريموف ، سر الاسرار ، 136 ، يادداشت 137 . ( 3 ) . زاگ سرخ - سولفات آهن ، نمك بازى با ناخالصىها ؛ نك . شمارهء 480 ، يادداشت 16 . ( 4 ) . ظرف شيشه‌اى داراى مواد گوناگون را براى گرم كردن طولانى در دماى پايين در سرگين مىگذاشتند ؛ قس . كريموف ، سر الاسرار ، 122 . ( 5 ) . سركه غليظ ، نك . شمارهء 402 . ( 6 ) . بر اثر اين عمليات ، آهن سه و الانسى به دو و الانسى احيا مىشود . ( 7 ) . قلقندار - نوشتار ديگر قلقطار . ( 8 ) . قلقدار - قلقطار . ( 9 ) . شيوه‌هاى تهيه زاج‌ها كه در اينجا آمده در كتاب اسرار رازى درج شده است ؛ نك . دست‌نويس شمارهء 3758 ، ورق 4 الف ، انستيتوى خاورشناسى فرهنگستان علوم ازبكستان . ( 10 ) . يعنى برادهء مس . ( 11 ) . بگذارند تا به صورت بلور درآيد . ( 12 ) . نوسادر ، بايد خواند نوشادر ، نك . شمارهء 1062 . ( 13 ) . زاگ‌گرد ، معمولا شب مدور ، شب‌گرد ، شب مدحرج ، شب مستدير به كار مىبرند ، نك . شمارهء 596 ، يادداشت 8 . اما به عقيدهء اكثر مؤلفان آن زمان ، « زاج » و « شب » گونه‌هاى يك ماده شمرده مىشوند و ازاين‌رو مىتوان پنداشت كه اصطلاح « زاگ‌گرد » به معناى « شب مدحرج » به كار برده شده است .